Na początku lat 90-tych Ojcowski Park Narodowy, jako jeden z nielicznych wówczas w naszym kraju, rozpoczynał realizację programowych działań edukacyjnych. Wypracowywano zarówno teoretyczne założenia pracy edukacyjnej w parku narodowym, jak i praktyczne formy prowadzenia takiej działalności, zapewniono właściwe przygotowanie merytoryczne pracowników odpowiedzialnych za edukację, wprowadzano odpowiednie struktury organizacyjne i nawiązywano niezbędne kontakty w kraju i zagranicą. Praca ta zaowocowała powstaniem w grudniu 1991 roku pierwszego w polskich parkach narodowych ośrodka edukacyjnego w OPN. Dzisiaj działalność edukacyjna jest czymś oczywistym w polskich parkach narodowych i do wyjątków należą te, które nie posiadają zorganizowanych ośrodków lub działów edukacyjnych. Pracują w nich dziesiątki osób posiadających dobre przygotowanie i duże doświadczenie w pracy edukacyjnej.

  "Edukacja - są to zmiany zachowań będące wynikiem zdobywanego doświadczenia." (Herbert V. Prochnow)

Zajęcia w terenie

Celem powołania Ośrodka Edukacyjno-Dydaktycznego Ojcowskiego Parku Narodowego było stworzenie profesjonalnej placówki edukacyjnej wspierającej realizację zasadniczego celu parku narodowego, jakim jest ochrona powierzonych zasobów przyrodniczych, a także krajobrazowych i kulturowych. Edukacja jest tu traktowana jako narzędzie przeciwdziałania tak zwanym zagrożeniom społecznym, które w obecnej rzeczywistości społeczno-ekonomicznej urastają do rangi jednego z podstawowych czynników określających politykę ochronną parków narodowych w Polsce. Podstawowe zadania stojące przed edukacją traktowaną jako narzędzie ochrony zasobów Ojcowskiego Parku Narodowego to:

Kształtowanie świadomości środowiskowej społeczności lokalnych.
Pozyskanie akceptacji ludzi zamieszkujących teren parku i jego otoczenie oraz ich aktywnego udziału w działaniach na rzecz ochrony zasobów przyrodniczych, zachowania tradycyjnego krajobrazu, itd. jest warunkiem właściwego funkcjonowania parku narodowego.

Kształtowanie zachowań turystów odwiedzających park.
Ojcowski Park Narodowy jest każdego roku odwiedzany przez kilkaset tysięcy osób. Ich zachowanie, preferencje dotyczące sposobu spędzania wolnego czasu, zainteresowania, itd. są bardzo poważnym czynnikiem wpływającym na stan zasobów przyrodniczych. Określają one również kierunki rozwoju lokalnej ekonomii, opartej w dużej mierze na obsłudze ruchu turystycznego.

Przekazanie społeczeństwu odpowiedniego wizerunku parku narodowego (public relation). Wiele decyzji dotyczących parku narodowego jest uzależniona od kontekstu politycznego (krajowego i lokalnego), a więc zależy od tego, jak park jest postrzegany przez opinię publiczną. Jedynie przekonanie społeczeństwa, że park narodowy jest instytucją w wysokim stopniu społecznie użyteczną zapewnić może odpowiedni "parasol" (środki finansowe, kompetencje administracyjno-prawne, współpracę innych instytucji, itp.), pozwalający na jego właściwe funkcjonowanie.

Zajęcia z nauczycielem

Profil pracy ośrodka ukształtował się w ciągu pierwszych lat jego działalności. Jego propozycja programowa opiera się na założeniu, że właściwym efektem działań edukacyjnych jest zmiana świadomości, a co za tym idzie zachowań wobec środowiska. Długoletnia praktyka uczy, że efekt ten w niewielkim stopniu można osiągnąć przekazując tylko teoretyczną wiedzę. Znacznie lepsze efekty można osiągnąć, jeżeli wiedza poparta jest bezpośrednim doświadczeniem i emocjonalnym stosunkiem do poznawanej rzeczywistości. Taki efekt może zapewnić jedynie bezpośredni kontakt ze środowiskiem: przyrodą, krajobrazem, wytworami kultury. Metodyka pracy ośrodka skupia się więc na różnorodnych formach edukacji terenowej. Zajęcia terenowe, prowadzone poza klasą, były do tej pory niezwykle rzadko wykorzystywane w pracy polskich szkół. Propozycje ośrodka od samego początku starały się uzupełniać edukację szkolną o możliwość prowadzenia takich zajęć. Istniejące warunki i możliwości oraz potrzeby sprawiły więc, że ośrodek zaczął pełnić rolę przede wszystkim stacji terenowej, oferującej merytoryczne i organizacyjne możliwości prowadzenia zajęć terenowych na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego i w jego otoczeniu. Takie sformułowanie oferty edukacyjnej Ośrodka Edukacyjno-Dydaktycznego OPN sprawiło, że park zaczął być postrzegany jako istotny element uzupełniający dotychczasowe możliwości edukacji szkolnej w regionie. Wpłynęło to na poprawę wizerunku OPN w oczach opinii publicznej, dostrzegającą dużą rolę społeczną jego działalności edukacyjnej.

Praca z nauczycielami jest jednym z najskuteczniejszych sposobów edukacji środowiskowej społeczeństwa. Występuje tu bowiem "efekt mnożnikowy": odpowiednio przygotowany nauczyciel jest w stanie przekazać swoją wiedzę i doświadczenie dziesiątkom i setkom swoich wychowanków. Ma on również możliwość rzeczywistego kształtowania postaw i wpływania na świadomość uczniów poprzez wieloletnią pracę z nimi. Dlatego też praca z nauczycielami stała się zadaniem priorytetowym ośrodka.
W roku 1992 opracowano wspólnie z dwoma brytyjskimi ośrodkami edukacyjnymi: Blancathra i Losehill Hall program warsztatów nauczycielskich "Praktyczne formy edukacji środowiskowej". Celem warsztatów jest przygotowanie nauczycieli do samodzielnego opracowania, organizacji i prowadzenia zajęć edukacyjnych w terenie. W kursach warsztatowych wzięło dotychczas udział ponad 1000 nauczycieli z całej Polski.

Program i przebieg warsztatów

Warsztaty trwają 3 dni. Podczas zajęć nauczyciele zapoznają się z szeregiem technik edukacyjnych oraz, pracując w grupach warsztatowych, próbują je zaadaptować do potrzeb realizowanych programów nauczania. Szczegóły programu oraz zakresu merytorycznego szkolenia są każdorazowo dostosowywane do potrzeb konkretnej grupy szkoleniowej. Dlatego też opisany poniżej przebieg warsztatów ma jedynie charakter przykładowy.
Pierwszego dnia zajęć uczestnicy zapoznają się z możliwością zastosowania w edukacji gier i zabaw. Ta część warsztatów ma charakter zajęć terenowych, których część odbywa się w parku wokół ośrodka, a część na ścieżce edukacyjnej do prowadzącej do Jaskini Ciemnej i na Górę Okopy. Tu również prezentowane są możliwości wykorzystania ścieżek dydaktycznych do zajęć z dziećmi. Dzień kończy warsztat plastyczny, będący formą podsumowania odbytych zajęć terenowych.
Drugi dzień zajęć jest poświęcony prezentacji różnych technik badań terenowych. Zajęcia przedpołudniowe, to samodzielna praca uczestników w grupach na ścieżce dydaktycznej w Dolinie Sąspowskiej. Ćwiczenia oparte są na formule biegu na orientację w trakcie którego dokonywane są różnorodne obserwacje przyrodniczo-geograficzne. Popołudnie tego dnia jest przeznaczone na prezentację badań terenowych opartych o wykorzystanie przygotowanych pakietów edukacyjnych "Twoja rzeka" lub "Badanie szaty roślinnej.
Podsumowaniem dotychczasowych zajęć jest dyskusja na temat zaprezentowanych metod edukacyjnych.
Trzeciego dnia zajęć zadaniem uczestników jest zbudowanie własnych programów edukacyjnych, wykorzystujących poznane w trakcie warsztatów techniki edukacyjne. Jest to samodzielna praca uczestników w grupach. Prezentacja wyników - stworzonych programów edukacyjnych oraz podsumowująca dyskusja kończą program warsztatów. Osoby ubiegające się o uzyskanie licencji "Lektora zajęć środowiskowych" uprawniającej do samodzielnego prowadzenia zajęć z dziećmi i młodzieżą na ścieżkach dydaktycznych OPN i na terenie Parku Zamkowego (nauczyciele szkół lokalnych mają możliwość uzyskania takiej licencji), w dniu tym odbywają egzamin praktyczny z zakresu umiejętności prowadzenia zajęć środowiskowych.

Oferta zajęć edukacyjnych "Zielona klasa".

Ośrodek oferuje szkołom zajęcia edukacyjne dla dzieci i młodzieży na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego. Opracowane scenariusze i materiały edukacyjne pozwalają na prowadzenie zajęć o szerokiej tematyce dotyczącej środowiska naturalnego, krajobrazu, dziedzictwa kulturowego, itp. Proponowane zajęcia mieszczą się w wypracowanej formule tak zwanych badań terenowych, która opiera się na następujących założeniach: - zajęcia odbywają się w terenie i dotyczą realnych problemów badanego środowiska
- uczestnicy zajęć pracują samodzielnie w niewielkich grupach (5 do 12 osób)
- praca opiera się na odpowiednio przygotowanych materiałach edukacyjnych: instrukcjach i arkuszach roboczych, przy wykorzystaniu różnorodnego sprzętu
- uczestnicy samodzielnie opracowują wyniki swoich badań i obserwacji prowadzonych w terenie i samodzielnie wysuwają wnioski
- wyniki pracy poszczególnych grup są prezentowane pozostałym uczestnikom zajęć
- rolą prowadzącego jest opieka, pomoc i doradztwo dla pracujących grup, a nie prezentacja gotowych wyników, rozwiązań i wniosków.
Tak prowadzone zajęcia mogą być adaptowane dla różnych grup wiekowych. Oferta Ośrodka zawiera propozycje zajęć dla dzieci i młodzieży ze szkół podstawowych, gimnazjów oraz szkół średnich. Możliwe są także zajęcia z grupami przedszkolnymi.

Ognisko po zakończeniu zajęć

Współpraca ze szkołami lokalnymi.

Stała współpraca ze szkołami znajdującymi się w bezpośrednim otoczeniu parku została uznana jako priorytetowe działanie mające na celu pozyskanie współpracy społeczności lokalnych. Współpraca taka obejmuje obecnie kilkanaście szkół podstawowych, dziewięć gimnazjów oraz trzy szkoły średnie, a także przedszkola z gmin wokół terenu OPN. Współpraca ze szkołami lokalnymi przybierała dotychczas różnorodne formy. Celem nadrzędnym jest tu utrzymywanie stałego kontaktu i z nauczycielami, uczniami i ich rodzicami.
Jedną z form tej współpracy były programy szkoleniowe adresowane do lokalnych nauczycieli. Kilkudziesięciu nauczycieli lokalnych szkół wzięło udział w organizowanych warsztatach nauczycielskich. Ponad dwudziestu z nich uczestniczyło w wielomiesięcznym programie szkoleniowym zorganizowanym wspólnie z Wojewódzkim Ośrodkiem Doskonalenia Nauczycieli.
Lokalne szkoły mają możliwość odbywania bezpłatnych zajęć edukacyjnych i korzystania z infrastruktury Ośrodka. Oprócz zajęć terenowych na terenie Parku pracownicy OED prowadzą prelekcje, prezentacje, warsztaty oraz konkursy przyrodnicze w tych placówkach.
Stałą formą współpracy z lokalnymi szkołami są budowane wspólnie projekty edukacyjne adresowane do społeczności lokalnych. W 1998 roku przy współpracy Zarządu Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych w Krakowie został stworzony program edukacyjny "Szkolne Ostoje Przyrody". Idea tego programu, w który zaangażowało się ponad dwadzieścia szkół, polega na zagospodarowaniu otoczenia szkoły w formie tzw. użytku ekologicznego. Ekologizacja ogrodów szkolnych jest realizowana przez dzieci przy pomocy ich rodziców. Ośrodek Edukacyjno-Dydaktyczny OPN koordynował i wspierał merytorycznie także niektóre programy dotyczące ochrony przyrody, realizowane przez poszczególne szkoły lokalne (np. program ochrony bociana białego prowadzony w całej Polsce przez PTPP "ProNatura" z Wrocławia, inwentaryzacja nietoperzy we współpracy z Centrum Informacji Chiropterologicznej Instytutu Systematyki Zwierząt i Ewolucji PAN z Krakowa ).

Ważnym elementem współpracy ze szkołami lokalnymi są coroczne imprezy edukacyjne: "Zlot Nietoperzy" - rajd dla lokalnych szkół podstawowych odbywający się wiosną (organizowany od 2002 roku) oraz "Rajd Neandertalczyka" dla uczniów gimnazjów z gmin leżących wokół terenu Ojcowskiego Parku Narodowego (rajd odbywa się we wrześniu, od 2003 r.). Od ponad 40 lat organizowana jest także "Ojcowska Złota Jesień" - impreza edukacyjna przeznaczona dla młodzieży szkół średnich zlokalizowanych w południowej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i mieście Krakowie.

Ośrodek oferuje także kilkugodzinne zajęcia kameralno-terenowe dla osób dorosłych (nauczyciele szkół lokalnych, ojcowscy przewodnicy turystyczni, przedstawiciele różnych grup zawodowych pracujących lub prowadzących działalność gospodarczą na terenie OPN, itp.). Zajęcia te obejmują zagadnienia związane z przyrodą Parku i jej ochroną (np. "Funkcjonowanie ekosystemów leśnych i nieleśnych w OPN", "Formy ochrony stosowane w OPN i sposoby ich realizacji"), a także wartościami historyczno-kulturowymi Parku i ich ochroną. W zakres powyższej oferty wchodzą także spotkania dyskusyjne z osobami mieszkającymi na terenie OPN i w jego otulinie, w tym prowadzącymi działalność gospodarczą skierowaną na osoby odwiedzające Park (pracownicy biur obsługi ruchu turystycznego, restauratorzy, osoby prowadzące działalność handlową, oferujące noclegi w pokojach gościnnych itp.). Prowadzone są również warsztaty i zajęcia w terenie ze studentami, głównie z uczelni krakowskich .

Współpraca zagraniczna.

Współpraca na szczeblu krajowym w zakresie edukacji przyrodniczej jest jednym z założeń działalności OED Ojcowskiego Parku Narodowego. Dotyczy ona ośrodków edukacyjnych w innych parkach narodowych, parkach krajobrazowych i Lasach Państwowych, Regionalnych Ośrodkach Edukacyjnych i innych jednostkach zajmujących się tą formš działalności.
Ośrodek współpracuje także z instytucjami zagranicznymi, m.in. z Wydziałem Geografii Uniwersytetu we Lwowie na Ukrainie i dwoma brytyjskimi ośrodkami: