Wykaz gatunków roślin objętych ochroną gatunkową występujących na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego znajduje się tutaj..... [.pdf]

Vallis pulcherima et plantis raris ditissima (przepiękna dolina słynąca z rzadkich roślin) - tak napisał o Dolinie Prądnika pierwszy badacz jej flory, Willibald Besser, profesor Liceum Krzemienieckiego. Do dziś stwierdzenie Bessera z 1809 r. zachowuje swą aktualność mimo dużych przeobrażeń szaty roślinnej dokonanych w ciągu ponad półtora wieku.

   Jeśli weźmiemy pod uwagę urozmaiconą rzeźbę, różne ekspozycje terenu i dużą zmienność mikroklimatu - otrzymamy pełniejszy obraz bogactwa flory Ojcowskiego Parku Narodowego, na które składa się ok. 1000 gatunków roślin naczyniowych skupionych w ok. 30 zespołach roślinnych (trzecie miejsce w Polsce po Tatrach i Pieninach pod względem liczebności gatunków), ponad 230 gatunków mchów i wątrobowców, niespełna 1200 gatunków grzybów i blisko 200 gatunków porostów.
   W szacie roślinnej okolic Ojcowa występuje wiele gatunków reliktowych, tzn. pozostałości z minionych epok. Brak jest natomiast endemitów, czyli gatunków rosnących na niewielkich, ograniczonych terenach. uznawana przez długi czas za endemit, występuje także w innych krajach (m.in. w Skandynawii).

Meandry Prądnika

   Na bogatą florę Parku składają się głównie gatunki środkowoeuropejskie (najliczniejsze), północnoeuropejskie i azjatyckie. Są to na ogół pospolite składniki flory Doliny Prądnika, tworzące runo lasów liściastych lub wchodzące w skład typowych zbiorowisk leśnych (m.in. buk, grab, dąb szypułkowy). Wśród ok. 50 gatunków górskich występuje tu grab, jodła, tojad smukły i mołdawski, żywiec gruczołowaty i in. Do rzadkich roślin w tej grupie należy chaber miękkowłosy rosnący w Dolinie Zachwytu. W runie lasów jaworowych na pn.-wsch. stokach Chełmowej Góry i na skałkach Czyżówki rośnie cienioluby gatunek rzadkiej paproci - języcznik zwyczajny.
W OPN występują również gatunki kserotermiczne (ok. 200), a wśród nich tzw. pontyjskie, występujące głównie na obszarach stepowych otaczających od pn. i zach. Morze Czarne. Typowymi przedstawicielami flory stepowej są: ostnica Jana, porastająca kępami skałkę Jonaszówka u wylotu Doliny Sąspowskiej i Górę Koronną naprzeciwko Krakowskiej Bramy oraz wisienka karłowata mające swoje naturalne stanowisko w Grodzisku. Wybitnie kserotermicznym gatunkiem jest również aster gawędka.
   Z okresu holoceńskiego ocieplenia klimatu (tzw. optimum) do dziś przetrwały: ułudka leśna w Dolinie Sąspowskiej (nad brzegami potoku w dolnym biegu) i obrazki plamiste pokrywające zbocza Góry Zamkowej.

Wilczomlecz

   Spośród zespołów roślinnych Ojcowskiego Parku Narodowego największą powierzchnię zajmują lasy (ponad 1500 ha) i zarośla pokrywające skrawki wierzchowin, strome zbocza i fragmentarycznie tereny nad potokami. Na wierzchowinach spotykamy przeważnie zbiorowiska o typie borów mieszanych, które stopniowo przechodzą w zbiorowiska lasów bukowych: na stokach pn. buczyna karpacka, zaś w sąsiedztwie skał o ekspozycji pd. - ciepłe buczyny i zarośla; na skałkach występują murawy kserotermiczne. Cieniste stoki o wystawie pn. i pn.-wsch. zajmują skrawki lasów jaworowych, natomiast zbocza o innej ekspozycji i żyźniejszych glebach porastają grądy, a dna dolin resztki łęgów nadrzecznych i łąki jako zbiorowiska wtórne.
   Bogata jest również roślinność niższa Parku. Glony porastają wilgotne skałki tworząc często skupienia ciemnych sinic, a w potokach w okresie zimowym czasem można spotkać ginący już gatunek wodolubka (Hydrurus foetidus), będący reliktem z okresu schyłku zlodowacenia. Występuje on bardzo rzadko, z reguły na kamieniach w postaci brunatnych nici lub galaretowatych sznurów; woń jego plechy wydobytej z wody przypomina zapach śledzi.

Kalina koralowa

Interesującą grupą organizmów są także grzyby. Na ogólną ich liczbę niespełna 1200 gatunków składa się ponad 700 grzybów wieloowocnikowych i z górą 450 mikroskopowych. Wśród znanych dotychczas stwierdzono wiele nowych dla mykoflory Polski. Za dużą osobliwość należy uznać purchawicę olbrzymią, znalezioną tu trzykrotnie (1876, 1964 i 1991 r.), jeden z największych znanych grzybów na świecie. Oryginalną budową wyróżniają się gwiazdosz czteropromienny i soplówka jodłowa, a także sromotnik bezwstydny, który rozmnaża się wykorzystując zjawisko zoochorii (rozsiewanie roślin za pośrednictwem zwierząt).
   Grzyby jadalne nie należą na terenie Parku do rzadkości. W ostatnich latach dośŠ czésto moana spotkaŠ tu borowika szlachetnego, natomiast owocniki mleczaja rydza są trudne do odnalezienia. Coraz rzadsze są maślaki i podgrzybki, a niektóre grzyby, takie jak np. smardz czy okazała żagwica listkowata zostały prawdopodobnie wyniszczone bezpowrotnie.
Porosty Parku wykazują zazwyczaj duże pokrewieństwo z pienińskimi, a większość z nich to tzw. kalcifilne, czyli związane z podłożem wapiennym. Flora porostów nadrzewnych jest uboga, co związane jest z wpływem szkodliwych zanieczyszczeń przemysłowych.
   Z ok. 160 gatunków mchów i ponad 70 wątrobowców większość występuje na skałkach, gdzie wykorzystują każdy załom i szczelinę. Wiele z nich pokrywa ocienione skałki tworząc zwisające darnie o dużej (nawet do 30 m²) powierzchni. Charakterystyczna jest przewaga ilościowa mszaków będących reliktami polodowcowymi. Obok siebie, zależnie od ekspozycji, spotyka się gatunki arktyczno-alpejskie, kserotermiczne i śródziemnomorskie.

Wiosna w buczynie

   Gospodarcza działalność człowieka w okresie ostatnich ok. 175 lat przyczyniła się w znacznym stopniu do zmian w szacie roślinnej. Wskutek wyrębów ustępowały przede wszystkim zespoły cieniolubne o małej tolerancji ekologicznej, np. reliktowe lasy górskie (jaworzyny, buczyna), a w wyniku osuszania - podmokłe łąki, turzycowiska. Natomiast roślinność kserotermiczna (zwłaszcza naskalna) nie ponosiła większych strat, a w niektórych miejscach gospodarka ludzka przyczyniła się nawet do jej rozprzestrzenienia.
   Bardzo wiele, bo aż 36 gatunków roślin zostało zupełnie wyniszczonych. W połowie XIX w. rozpoczęto pierwsze wyręby lasów w okolicach Ojcowa, a katastrofalnych zniszczeń drzewostanów dokonali wrocławscy kupcy po nabyciu dóbr ojcowskich od A. Przeździeckiego. Do 1900 r. ubytek szaty leśnej wg badań prof. S. Michalika wyniósł 80% lasów wierzchowinowych i prawie 40% na zboczach dolin.
Okres międzywojenny przyniósł kolejne wyręby drzew, zwłaszcza po surowej zimie na przełomie 1928 i 1929 r., w czasie której zanotowano w Ojcowie temperaturę -42°C. Ze względów czysto oszczędnościowych powstałe wówczas halizny i płazowiny zalesiano sosną, wprowadzając ją - zgodnie z ówczesnym sposobem gospodarowania - często na siedliska bukowe i grądowe.
   Wskutek eksploatacyjnej gospodarki do wybuchu II wojny światowej całkowicie wyginął cis i jarząb brekinia, a jodła, świerk, buk i dąb zmniejszyły swój udział, natomiast modrzew polski zachował się tylko na nielicznych stanowiskach. Ubytek szaty leśnej spowodował także przerzedzenie lub nawet zanik szeregu gatunków górskich, łęgowych czy ciepłolubnych.

Paproć

Przyczyną zmian w składzie gatunkowym ojcowskiej flory było także osuszanie terenów podmokłych (np. w rejonie Grodziska, gdzie wyginęła wełnianka) i zrywanie roślin, wskutek którego wyginęły prawie zupełnie storczyki: obuwik pospolity i podkolan biały, a na wymarciu jest pełnik europejski (ostatnio podejmuje się jednak restytucję tego gatunku). Bieżące tendencje zmian w szacie roślinnej Ojcowskiego Parku Narodowego wg badań S. Michalika (1974 r.) przejawiają się głównie w jej ubożeniu.
   Człowiek spowodował także napływ wielu gatunków synantropijnych (tj. rosnących na siedliskach powstałych w wyniku działalności człowieka), m.in. w niektórych częściach Parku, głównie w dnach dolin w rejonie zabudowań, rozszerza się zasięg gatunków azotolubnych. Proces ten jednak nie równoważy ubytków, toteż ogólnie mówimy o spadku liczebności flory OPN.
   W chwili utworzenia Ojcowskiego Parku Narodowego szata roślinna była najważniejszym elementem środowiska przyrodniczego, mimo wielu zmian jakich dokonał człowiek. Już w 1956 r. ok. 14% (225 ha) powierzchni Parku objęto ochroną ścisłą, a w 1971 r. obszar ten powiększono do 22% (344 ha).

Liście buka

Ostatnio jednak dokonuje się co pewien czas niewielkich zmian w powierzchni strefy ochrony ścisłej. Obecnie obejmuje ona zespoły leśne na pn. stokach Chełmowej Góry, wąwóz Jamki, pd. zbocza Złotej Góry, szczytowe partie Góry Rusztowej i wąwóz Korytania. Jej powierzchnia wynosi 251 ha (12% terenu OPN). Celem ochrony ścisłej jest ochrona wszystkich naturalnych procesów jakie zachodzą w przyrodzie żywej i nieożywionej.
   Wkrótce po utworzeniu OPN został ograniczony, a z czasem całkowicie wyeliminowany, wypas na zboczach dolin, pokrytych roślinnością kserotermiczną, która zaczęła ustępować przed wkraczającą roślinnością drzewiastą. Tendencje te okazały się bardzo niekorzystne z punktu widzenia ilości gatunków flory i ich różnorodności genetycznej. Ochrona ścisła zbiorowisk półnaturalnych spowodowała więc zagrożenie lub wyginięcie części tych składników flory, a także fauny, dla zabezpieczenia których utworzono park narodowy.